Говь, Хянганыг даван туулсан нь. БНМАУ ба ЗХУ Японы милитаризмыг бут цохисон нь

80 жилийн өмнө, 1945 оны наймдугаар сард Чөлөөлөх дайн эхэлж, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс Японы милитаризмыг эсэргүүцэн оролцсон юм. Зөвлөлт Холбоот Улстай хамтран монголын зэвсэгт хүчний анги нэгтгэлүүд Өвөр Монгол, Хятадын зүүн хойд нутгийг чөлөөлж, БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө тулалдсан билээ. Зөвлөлт Холбоот Улстай байгуулсан байлдааны ахан дүүсийн харилцаа хэрхэн бүрэлдэн тогтсон, цэргүүд «хоёрдугаар дайсан» хэмээн хэнийг нэрлэж байсан, мөн Говь цөл болон Их Хянганы нуруугаар дамжин өрнөсөн хамгийн бэрх давшилтын цаана юу байсан тухай — Ялалтын 80 жилийн ойд зориулан тусгайлан бэлтгэсэн энэ өгүүллээс уншина уу.

Их дайны «ерөнхий бэлтгэл»

БНМАУ, ЗХУ-ын цэргийн хамтын ажиллагааны түүх 1945 оноос даруй өмнө эхэлсэн бөгөөд түүний анхны томоохон хамтарсан байлдааны ажиллагаа 1939 онд Халх голын тулалдаанд өрнөсөн байна.

1930-аад оны эхэн үед Япончууд Манж-го хэмээх тоглоомынулсыг байгуулж, Японы цэрэг БНМАУ ба ЗХУ-ын хил орчимд гарч ирэв. Удалгүй БНМАУ-д газар нутгийн шаардлага тавьж, хилийг 25 километрээр шилжүүлэхийг шаардав. Зэвсэгт мөргөлдөөн зайлшгүй болсон тул 1936 онд БНМАУ ба ЗХУ харилцан туслалцах тухай протоколд гарын үсэг зурж, түүнд заасны дагуу Монголын нутаг дэвсгэрт Хятадын хилтэй залгаа бүс нутагт Улаан армийн анги нэгтгэлүүдийг байрлуулжээ.

1939 оны тавдугаар сард Японы зэвсэгт хүчин БНМАУ-ын төрийн хилийг зөрчин, нутаг дэвсгэрийн дотоод хэсэг рүү түрэн нэвтэрч эхэлжээ. Харин 1939 оны наймдугаар сарын эцэс гэхэд монгол, зөвлөлтийн цэрэг Халх голын бүс нутагт Японы гол хүчийг бүсэлж, бүрэн устгасан гайхамшигт цэргийн ажиллагаа явуулсан байна. Энэ үед хоёр улсын холбоотон цэрэг арми хамтын байлдааны үнэт туршлага хуримтлуулж, хоёр ард түмэн харилцан цэргийн тусламжид найдах бат итгэлтэй болсон билээ.

Япон улс Зөвлөлт Холбоот Улс болон Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хүч чадлыг ухамсарласны дараа умард зүгт цаашид тэлэх бодлогоосоо татгалзав. Үүний оронд Японы цэргийн командлал өмнөд чиглэлд төвлөрч, Номхон далайн бүс нутгийн колонийг эзлэх зорилго тавьсан байна.

Монгол адуу Рейхстаг хүртэл хүрсэн нь

Халх голын тулалдаанаас хоёр жилийн дараа, 1941 оны зургадугаар сарын 22-нд нацист Герман Улс Зөвлөлт Холбоот Улсад халдан довтолсон байна. Тухайн өдөр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс 1936 онд байгуулсан харилцан туслалцах протоколын хүрээнд хүлээсэн үүрэгтээ үнэнч байхаа албан ёсоор мэдэгдсэн бөгөөд уг протоколд «гэрээний талуудын аль нэгэнд нь зэвсэгт халдлага үйлдсэн тохиолдолд бие биедээ бүх талаар, цэргийн туслалцаа ч орсон, тусламж үзүүлэх» тухай заасан байдаг.

«Дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд Монгол Улс Зөвлөлт Холбоот Улсад ихээхэн тусламж үзүүлсэн юм. 1941 онд БНМАУ-д ЗХУ-д тусламж үзүүлэх ажлыг зохион байгуулах үүрэг бүхий Төв комисс байгуулагджээ. Монгол ард иргэд фронтын тусламжийн санд мөнгө хандивлаж, Улаан армийн байлдагчдад зориулан дулаан хувцас оёж, цусаа хандивлаж байсан байна. Монгол ардын хөрөнгөөр «Хувьсгалт Монгол» танкийн цуваа, «Монгол ард» нисэх онгоцны эскадрильбайгуулагдсан» тухай Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Азийн болон Африкийн орнуудын хүрээлэнгийн дэд профессор Рустам Сабиров ярьжээ.

1941–1945 оны хооронд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаас Зөвлөлт Холбоот Улсад хүмүүнлэгийн тусламжийн 11 цуваа илгээгдсэн байна. Ялангуяа фронтод монгол адуу онцгой үнэлэгдэн, Зөвлөлтийн танкуудтай хамт Берлин хүртэл хүрсэн юм.

«Зөвлөлт Холбоот Улс харин өөрийн зүгээс 1920-иод оны эхнээс БНМАУ-д үйлдвэр, завод, зам, гүүр болон бусад байгууламж барихад тусалж, монгол оюутнуудыг Зөвлөлтийн их дээд сургуульд сурган, мэргэжилтнүүдийг Монголд илгээж байсан» хэмээн Сабиров онцлон тэмдэглэв.

Социалист улсуудын найрамдал

1945 оны тавдугаар сард Европт Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссан боловч Японы милитарист улс бууж өгөх бодолгүй байлаа. АНУ ба Их Британи эзэнт гүрний эсрэг гурав гаруй жил дайн явуулж байсан ч Зүүн зүгт эцсийн ялалт авчрах хүртэл зам хол байсан юм.

1945 оны зун гэхэд Японы милитаристууд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс болон Зөвлөлт Холбоот Улстай хиллэсэн дагуух нутаг дэвсгэрт 17 бэхлэгдсэн бүс байгуулжээ. Эдгээрийн нэг бүр нь фронтын дагуу 50–100 километрийн өргөн, дотоод гүн нь 50 километр хүртэл газар нутгийг хамарч байсан байна. Улаанбаатар, Москва хоёр Японтой дайнд зайлшгүй оролцохоос өөр гарцгүйг ойлгож байв.

«Японы эсрэг ирэх дайны онцлог нь найрамдалт хоёр социалист улс болох Зөвлөлт Холбоот Улс, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хамтын оролцоо байлаа. Хоёр ард түмний найрамдал, тэдний зэвсэгт хүчний эв санааны нэгдэл нь Зөвлөлт Холбоот Улс, БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрийг удаа дараа халдан түрэмгийлж байсан Японы милитаризмын эсрэг хамтын тэмцлийн явцад бүрэлдэн бэхжиж байсан» хэмээн Зөвлөлт Холбоот Улсын маршал Александр Василевский дурсамждаа бичсэн байна.

Нацист Герман Улсыг ялсны дараа гурван сарын дараа, 1945 оны наймдугаар сарын 8-нд Зөвлөлт Холбоот Улс Японы милитарист улсад дайн зарлаж, харин наймдугаар сарын 10-нд БНМАУ дайн зарласан байна.

Хоёрдугаар дайсан

Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний үйл ажиллагаатай уялдан хамтран дайны ажиллагаа явуулж байв. Монголын цэргийн хүчнийг Өвөр Байгалийн фронтын Цэргийн зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд орсон маршал Хорлогийн Чойбалсан удирдаж байсан юм. Мөн МАХЦ-ийн зарим анги нэгтгэл Зөвлөлт–Монголын морьт механикжуулсан бүлгийн бүрэлдэхүүнд багтан, хошууч генерал Исса Плиевийн командлал дор тулалдаанд оролцсон байна.

Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг болон Өвөр Байгалийнфронтын цэргийн хүчний эсрэг Японы эзэн хааны Квантуны арми, Манж-го улсын эзэн хааны цэргийн анги нэгтгэлүүд, Мэнцзян улсын захирагчийн цэргийн бүлэглэлүүд тулгарч байв. Харин дөрөв дэх, хамгийн урьдчилан таамаглашгүй дайсан нь байгаль байсан юм.

«Зөвлөлт–Монголын морьт-механикжуулсан бүлэг довтлон урагшлахдаа усгүй, давстай, нарны халуунд цалмагдсан Говь цөлөөр дайран туулах ёстой болсон юм. Хятадууд түүнийг «Шамо» гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь «Үхлийн цөл» гэсэн утгатай. Манайх түүнийг «хоёрдугаар дайсан» хэмээн нэрийддэг байсан… Энэ цөл бидний хүчийг аль болохоор туйлдуулж, ихээхэн хохирол учруулан, ингэснээр дайсны байдлыг хөнгөвчлөхийг зорьсон мэт байлаа» хэмээн Өвөр Байгалийн фронтын Зөвлөлт–Монголын морьт-механикжуулсан бүлгийн командлагч, хошууч генерал Исса Плиев дурсаж байсан.

Плиевийн бичсэнээр тухайн газрын онцгой нөхцөл нь цэргийн хүчинд тодорхой шаардлагуудыг тавьж байв. Жишээлбэл, цөлөөр довтлон урагшлах үеэр байрлал нууцлах болон агаарын довтолгооноос хамгаалах ажиллагаа ихээхэн хүндрэлтэй болж байсан байна.

Хосгүй ажиллагаа

Монгол, Зөвлөлтийн армийн байлдагчид бүх бэрхшээлийг давж, хоёр долоо хоногоос богино хугацаанд усгүй хээр тал, Говь цөл, Их Хянганы нурууг нэвтрэн есөн зуу гаруй километр үргэлжилсэн урт марш хийжээ. Тэд дайсны бүлэглэлүүдийг бут ниргэн, Хятадын зүүн хойд нутгийн төв хэсэг рүү эрчимтэй давшилсан байна.

«Манжуурын давшилтын ажиллагааны явцад монголын цэргүүд Зөвлөлтийн цэрэгтэй хамтран Өвөр Монгол болон Хятадын зүүн хойд нутгийн хэд хэдэн стратегийн чухал сууринг чөлөөлсөн. Тухайлбал, Долоннор (өнөөгийн Долунь), Калган (Жанчхайкоу) зэрэг газрыг чөлөөлснөөр Япон улс чухал тулгуур цэгүүд, харилцаа холбооны зангилаагаа алдаж, дайны төгсгөл ойртсон» хэмээн Сабиров тэмдэглэв.

Тэрээр мөн энэхүү ажиллагаа нь цэргүүдийн өндөр сахилга бат, тэсвэр хатуужил, ёс суртахууны бэлтгэлийн ачаар боломжтой болсон гэдгийг нэмж хэлсэн байна.

Энэ ажиллагаа нь олон талаар хосгүй бөгөөд логистик ба хангалтын хувьд хамгийн төвөгтэй ажиллагааны нэгэнд тооцогддог байлаа. Түүний амжилт нь урьдчилан сайн төлөвлөсөн зохион байгуулалт, оролцогчдын сахилга бат, тэвчээр, туршлагаас хамаарч байлаа. Бэлтгэл үеэс нь эхлэн ус, хүнсний агуулах байгуулж, сум хэрэглэл, түлш, усаар хангах ажиллагааг урьдчилан зохион байгуулсан байсан» хэмээн шинжээч дүгнэв.

«Чөлөөлөлт. Ард түмэнд энх тайван авчирсан нь» төсөл нь Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Соёлын санаачлагыг дэмжих сангийн дэмжлэгтэйгээр хэрэгжиж байгаа бөгөөд милитарист Японыг ялсны 80 жилийн ой, Дэлхийн II дайн дууссаны ойг тэмдэглэх зорилготой юм.

Зураг:

Дэслэгч генерал Алексей Данилов, Зөвлөлт Холбоот Улсаас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Иван Иванов болон БНМАУ-ын маршал Хорлоогийн Чойбалсан нар 17 дугаар армийн нэгэн ангид.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс, 1945 оны 8 дугаар сар

РИА Новости агентлаг

Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүн, БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа Элчин төлөөлөгч, комиссар Жамсрангийн Самбуу (төвд) зөвлөлтийн дайчдын хамт.

Аугаа Их Эх орны дайны жилүүдэд Жамсрангийн Самбуу БНМАУ-аас Зөвлөлт Холбоот Улсад хүнсний хангамж нийлүүлэх ажлыг зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Зөвлөлт Холбоот Улс, 1943 он

Григорий Капустянский / РИА Новости агентлаг

Хянган–Мүкдэний давшилтын операци (1945 оны 8 дугаар сарын 9-нөөс 9 дүгээр сарын 2 хүртэл).

Квантуны армийг бут цохих зорилгоор Өвөр Байгалийн фронтын цэргүүд Их Хянганы нурууг даван урагшилж байгаа нь.

БНХАУ, 1945 оны 8 дугаар сар

Семен Раскин / РИА Новости агентлаг

Хянганы–Мүкдэний давшилтын операци (1945 оны 8 дугаар сарын 9-нөөс 9 дүгээр сарын 2 хүртэл).

Квантуны армийг бут цохих зорилгоор Өвөр Байгалийн фронтын 9 дүгээр гвардын механикжуулсан корпусын танкчид Их Хянганы нурууг даван урагшилж буй нь.

БНХАУ, 1945 оны 8 дугаар сар

Семен Раскин / РИА Новости агентлаг

1945 оны 8 дугаар сарын 18-нд Улаан армийн десантын анги Харбин хотод амжилттайгаар буун газарджээ. Уг ажиллагаа нь бууж өгсөн Японы цэргүүдийг богино хугацаанд зэвсэггүй болгох, аж үйлдвэрийн обьектууд, төмөр замын өртөөнүүд болон бусад стратегийн ач холбогдолтой байгууламжийг эвдрэл сүйтгэлээс хамгаалах, мөн эд хөрөнгийг гадагш хууль бусаар зөөвөрлөхийг таслан зогсоох зорилгоор зохион байгуулагдсан юм.

БНХАУ, Харбин хот, 1945 оны 8 дугаар сар

Фёдор Левшин / РИА Новости агентлаг

1945 оны наймдугаар сард Зөвлөлтийн 39 дүгээр армийн харьяа 113 дугаар явган цэргийн корпусын 262 дугаар дивизийн цэргүүдийн чөлөөлсөн Мүкдэний хорих лагериас суллагдсан олзлогсодтой Зөвлөлтийн офицерууд уулзаж буй нь. Уг лагерьт АНУ, Их Британи, Нидерланд, Австрали, Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний цэргүүд хоригдон байжээ.

БНХАУ, Шэньян хот (хуучнаар Мүкдэн), Ляонин муж, 1945 оны 8 дугаар сар

Семен Раскин / РИА Новости агентлаг

Бууж өгч буй Японы Квантуны армийн цэргүүд Зөвлөлтийн офицерт зэвсгээ хүлээлгэн өгч байна.

Газарт «Арисака» (99-р загвар) винтов, «Намбу» (11-р загвар) пулемёт зэрэг зэвсгүүдийг эмхлэн өрсөн байна.

БНХАУ, Харбин, 1945 оны 8 дугаар сар

Евгений Халдей / РИА Новости агентлаг

1945 оны 8 дугаар сарын 18-ны өдөр Зөвлөлтийн агаарын десантын ангиуд Харбин хотод амжилттайгаар газардлаа. Уг цэргийн ажиллагаа нь бууж өгсөн Японы цэргүүдийг богино хугацаанд зэвсэггүй болгох, аж үйлдвэрийн байгууламжууд, төмөр замын өртөөнүүд болон бусад стратегийн ач холбогдол бүхий обьектуудыг эвдрэл сүйтгэлээс хамгаалах, мөн үнэт эд хөрөнгийг гадагш хууль бусаар зөөвөрлөхийг таслан зогсоох зорилготой байв.

БНХАУ, Харбин, 1945 оны 8 дугаар сарын 18

Фёдор Левшин / РИА Новости агентлаг

1945 оны 9 дүгээр сарын 2-ны өдөр Токио хотын буланд байрласан “Миссури” байлдааны хөлөг онгоцон дээр Япон бууж өгөх тухай Актад гарын үсэг зурсан нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн албан ёсоор дууссаныг зарласан түүхэн мөч байв. Гарын үсэг зурах ёслолд дараах төлөөлөгчид оролцсон юм: Японы Эзэнт гүрний талаас Гадаад хэргийн сайд Шигэмицу Мамору, Ерөнхий штабын дарга Умэдзу Ёшидзиро; Холбоотны зэвсэгт хүчний талаас АНУ-ын армийн генерал, холбоотны зэвсэгт хүчний дээд ерөнхий командлагч Дуглас Макартур; Зөвлөлт Холбоот Улсыг төлөөлөн генерал-лейтенант Кузьма Николаевич Деревянко Актад гарын үсэг зурсан байна.

Виктор Темин / РИА Новости агентлаг

Монгол Улсын улс төр, төрийн зүтгэлтэн, маршал, БНМАУ-ын баатар Хорлоогийн Чойбалсан.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс, 1948 он

Иван Шагин / РИА Новости агентлаг

Алкн Арман

Нар хиртэх схемийг дээрх зургаас харж болно

Нарны гэрэл саран дээр тусах үед түүний эсрэг тал руу конус хэлбэрийн сүүдэр үүснэ. Сүүдрийн урт, хэмжээ нь Сар болон дэлхийн хоорондох зайнаас хамаардаг. Үүнтэй холбоотой нарны хиртлийг бүтэн хиртэл, хагас хиртэл, цагираг хиртэл, холимог хиртэл гэсэн төрлүүдэд хуваана. Хиртэл гэдэг нь астрономийн үзэгдэл бөгөөд нэг биет нөгөөгөө халхлах үзэгдэл юм. Нарны хиртэл жил тутам зайлшгүй 2 удаа (хоёр бэлчрийн цэгийн орчим) болох ба 4-5 удаа ч хиртэл явагдах тохиолдол бий.

Нарны бүтэн хиртэл

Сарны сүүдрийн конус дэлхийн гадаргад хүрч буй үед болж буй хиртлийг нарны бүтэн хиртэл гэнэ. Энэ үед нарыг Сар бүтэн халхлахаар ойрхон байх болно. Сарны сүүдэр тусах дэлхийн гадаргын нарийхан зурвас дотор л нарны бүтэн хиртэл ажиглагдана. Дэлхийн гадаргын янз бүрийн цэг дээрээс нарны хиртлийн дүрс хэлбэр янз бүр байх бөгөөд Сарны сүүдрийн конус дотор байгаа ажиглагчид нарны тэргэл бүрэн халхлагдана. Нарны бүтэн хиртлийн үед Сар нь нарыг бүтнээр нь хаах бөгөөд энэ үед харанхуй болж одод харагдаж нарны титэм тод үзэгддэг юм. Сар дэлхийг тойрон эргэдэг, дэлхий өөрийн тэнхлэгээр эргэлддэг зэргээс үндэслэн сарны сүүдэр гадарга дээгүүр ойролцоогоор баруунаас зүүн тийш өргөнөөрөө дунджаар 200 км орчим, уртаараа хэдэн мянган км зурвас үүсгэн нүүн шилжинэ. Сарны сүүдрийн дэлхийн гадаргаар нүүх хөдөлгөөний хамгийн бага хурд 1 км/с гаруй байна. Нарны бүтэн хиртлийн үед тойрог зам дээр байгаа сансрын нисэгч дэлхийн гадаргаар нүүж буй сарны сүүдрийг ажиглаж болох талтай. Бүтэн хиртэл хамгийн удаан нь сүүдрийн диаметр хамгийн их байх үед экваторын орчмын нутгуудад 7 мин 31 сек үргэлжилнэ. Ийм хиртэл маш ховор тохиолдоно.

Нарны бүтэн хиртэл

Нарны хагас хиртэл

Сарны сүүдрийн конусын үргэлжлэл дэлхийн гадаргыг огтлохгүй харин сарны хагас сүүдэр дэлхийн гадаргад хүрч буй үед болж буй хиртлийг нарны хагас хиртэл гэнэ. Дэлхийн гадарга дээрх сарны сүүдрийн диаметр нь тухайн үед Дэлхий, Сар хоёр ямар зайд оршиж байгаагаас шалтгаалан янз бүр байж болох боловч ер нь 270 км-с ихгүй байна. Харин сарны давхар (хагас) сүүдэр тусч буй дэлхийн гадаргын хэсэг буюу сарны давхар сүүдэр гэж нэрлэгдэх конусын дотор нарны хагас хиртэл ажиглагдана. Өөрөөр хэлбэл, энэ үед нарны тэргэлийн зөвхөн хэсгийг Сар халхална. Ажиглагч сүүдрийн зурвасын гол тэнхлэг тийш хичнээн ойртох тутам нарны тэргэлийн халхлагдах хугацаа төчнөөн их болно. Нарны хагас хиртлийн үед Сар нь нарны тэргэлээр яг төвөөр нь бус харин түүний зөвхөн хэсгийг л халхлан дайран өнгөрнө. Энэ үед нарны бүтэн хиртлийн үеийнхийг бодвол тэнгэр өчүүхэн бага бүүдийх бөгөөд харин одод харагдахгүй.

Нарны хагас хиртэл

Нарны цагариг хүрээтэй хиртэл

Сар нарыг бүтнээр нь халхлахааргүй дэлхийгээс хол оршиж байх үед буюу сарны сүүдрийн конусын үргэлжлэл дэлхийн гадаргад хүрч буй үед болж байгаа хиртлийг нарны цагариг хүрээтэй хиртэл гэнэ. Сарнаас дэлхий хүртэлх зай 363300-405500 км хүртэл өөрчлөгддөг. Сарны бүтэн сүүдрийн урт дунджаар 374000 км байдаг тул сарны сүүдрийн конусын орой заримдаа дэлхийн гадаргад хүрдэггүй. Энэ тохиолдолд сарны сүүдрийн тэнхлэгийн ойролцоо байгаа хүмүүст нарны цагариг хэлбэрийн хиртэл ажиглагдана. Нарны цагариг хүрээтэй хиртэл ч гэж ярьдаг. Өөрөөр хэлбэл, энэ үед нарны тэргэлийн зах нь халхлагдахгүй бөгөөд сарны хар дугуйн гадуур нарийхан гэрэлт цагариг хүрээлэн харагддаг. Нарны хиртэл дэлхийн гадаргын янз бүрийн цэгт янз бүрийн цагт ажиглагдана.

Нарны цагариг хүрээт хиртэл

Ийм хиртэл нарны тэргэлийг Сар арай бүтэн хаагаагүй байх тохиолдолд болно. Цагариг хүрээт хиртлийн үед тэнгэр гэрэлтэй байх бөгөөд од харагдахгүй, нарны титмийг ажиглах боломжгүй байна.

Нарны холимог хиртэл

Хиртлийн зурвасын янз бүрийн хэсэгт нэг хиртэл бүтэн хиртлийн байдлаар, эсвэл цагариг хүрээтэй хиртэл байдлаар ажиглагдаж болно. Ийм хиртлийг цагариг хүрээт бүтэн хиртэл буюу холимог хиртэл гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, сарны сүүдрийн конусын орой хиртлийн явцад дэлхийн гадаргыг хиртлийн төв шугам дээр огтолж байгаа хиртлийг нарны холимог хиртэл гэнэ. Тийм эгшинд хиртлийн төрөл өөрчлөгдөж бүтэн хиртлээс цагариг хүрээт хиртэлд, эсвэл цагариг хүрээт хиртлээс бүтэн хиртэл болон өөрчлөгдөж болно. Холимог хиртэл нь ихэвчлэн төрлөө 2 дахин солино. Хиртлийн эхлэх ба төгсөх үед цагариг хүрээтэй хиртэл ажиглагдах ба сарны сүүдрийн замын дундад хэсэгт нарны бүтэн хиртэл ажиглагдана. Нар хиртэх үзэгдэл зөвхөн Нар, Сар хоёр тохиох үед буюу билгийн монгол тооллын шинийн нэгэнд л болно.

Нарны бүтэн хиртлийн үед ажиглагдсан алмаазан шигтгээт бөгж

Нарны бүтэн хиртэл эхлэх буюу төгсөх эгшинд нарны туяа сарны тэргэлийн захад байгаа уулсын хоорондох хөндийгөөр нэвтрэх үед гялалзан туяарсан алмаазан шигтгээтэй бөгж мэт гэрэл гарах гоёмсог үзэгдэл ажиглагддаг билээ. Ийм дүрсийг алмаазан шигтгээтэй бөгж гэж нэрлэх болжээ. Энэ  бол дөнгөж 2 секунд орчим л үргэлжилдэг ховор үзэгдэл юм.

Ойрын өдрүүдэд "Машинаа гадаа хонуулсан чинь хөлдчихлөө”, "Баяжсан машин асаалгая” гэх зар мэдээлэл нийгмийн сүлжээгээр олширлоо. Энэ байдал жил бүхний өвөл давтагдсаар ирсэн. Энэ жилийн хувьд "баяжсан” гэх машиныг дуудлагаар ирж асаах үйлчилгээний үнэ 60-120 мянган төгрөгийн хооронд байна. Машины марк, очих газрын хол ойроос шалтгаалж үнэ ийнхүү янз бүр байдаг ажээ.    Дулаан орчинд зүгээр байсан машин хүйтэнд яагаад асахаа больдог, жолооч нар энэ байдлаас гарахын тулд ямар арга хэмжээ авах талаар доорх зөвөлгөөг хүргэж байна.   

Юуны өмнө ямар ч машины хувьд хүйтэнд асдаг, асдаггүй гэсэн ойлголт байхгүй. Оригинал очлууртай, өвлийн шингэн тос, сайн аккамулятортай байхад бүх төрлийн машин хэвийн асна. Түлхүүр дармагц хөдөлгүүр эргэж байгаа мөртөө асахгүй байгаа нь очлуурын ашиглалтын хугацаа дууссантай шууд холбоотой. Ашиглалтын хугацаа дуусаагүй, үйлдвэрээс зааж өгсөн кодоор нь очлуураа сольсон байхад ямар ч хүйтэнд гадаа хичнээн ч хоногоор хучлаггүй, хучлагатай хонуулсан асна.

Тэгвэл "машин хөлдчихлөө”, "баяжчихлаа” гэсэн ойлголт яагаад байдаг вэ? Үүнийг жолооч нартаа энгийнээр тайлбарлая. Очлуурын сахал, электродын хооронд үйлдвэрээс нь тогтоосон тодорхой зай хэмжээ байдаг. Хөдөлгүүрийн шатах камерын цельсийн 500-800 градус бүхий орчинд очлуур тэсрэлт үүсгэдэг. Ийм шатамхай халуунд ажиллаж буй очлуурын электрод оройгоосоо элэгдсээр бага багаар доошоо суудаг. Улмаар сахал, электрод хоёрын хоорондох зай үйлдвэрийн тогтоосон хэмжээнээс холдсоор ашиглалтын хугацаа дуусдаг. Зуны цаг, эсвэл орчны хэм дулаан /дулаан граж, байрны доод талын дулаан зогсоол гэх мэт/ нөхцөлд хугацаа нь дууссан очлуур машиныг асааж дөнгөдөг. Учир нь сахал электрод хоорондох холдсон зайд орчны дулааны нөлөөгөөр очлуурын оч хаялт нь тэсрэлт үүсгэх боломжтой. Зарим машин дөнгөж ассаны дараа хөдөлгүүр нь доголдож байгаад халсныхаа дараа догол арилж хэвийн ажиллаж эхэлдэг. Энэ нь ашиглалтын хугацаа дууссан очлуур хүйтэн төлөвт очоо жигд бус хаяж байгаад орчны халуун хэмд шилжсэний дараа очоо хэвийн хаяж байна гэсэн үг. Хэдийгээр хөдөлгүүр халсан үед тухайн очлуур ийнхүү хэвийн ажиллаж байгаа ч нэгэнт ашиглалтын хугацаа дууссан бол шатахууны 30-40 хувийг нь бүрэн тэсэлж чаддаггүй. Ийнхүү бензин дутуу шатсанаас болоод машин хүчгүй болно. Тиймээс хүч, хурдаа бүрэн авахуулахын тулд жолооч хэвийн үеийнхээс илүү байнга хүчилж өндөр хаазтай явсаар бензин идэлт ихэсдэг байна.

Харин гадаах орчин хүйтэн үед очлуур очоо нэгэн жигд бус харин тасалдаж хаядаг. Машиныг асаахаар түлхүүр дармагц очлуур очоо хаяад-болиод, хаяад-болиод байна гэсэн үг. Ингэж очоо тасалдаж хаяснаас болоод бензинээ тэсэлж чадахгүй, улмаар шатах камер луу цацагдаж байгаа агаар, бензиний холимогонд сахал, электрод бүхэлдээ норж бидний нэрлэдэгээр "баяжих” үзэгдэл болдог. Манайхан "машин хөлдлөө” ч гэж ярьдаг. Өвөл хүйтэн болохоор хүмүүс "хөлдсөн” машинаа асаахаар дуудлагын үйлчилгээ авч, машинаа албадан асааж байна. Нэг удаадаа ийнхүү хамгийн багадаа 60000 төгрөг төлж албадан асаасан ч нэгэнт ашиглалтын хугацаа нь дууссан очлууртай болохоор дараа нь нөгөө машин дахиад л хөлдөнө. Дахиад л дуудлага дуудаж мөнгө төлнө. Энэ үйлдэл хэд хэд давтагдаж хүмүүс цаг хугацаа, мөнгө санхүүгээрээ хохироод л үлдэнэ. Эцсийн дүндээ очлуураа солих хэрэгтэй л болдог. Тиймээс үйлдвэрээс нь зааж өгсөн кодоор очлуураа сольсноор нэг бус нэлээд хэдэн өвөл санаа амар өвөлжих боломжтой гэсэн үг. 

Мөн оргинал очлуурыг үйлдвэрээс зааж өгсөн кодоор нь тааруулж тавьснаар шатахуун гүйцэт шатаж, хөдөлгүүр бүрэн хүчин чадлаараа хэвийн ажилласнаар бензин зарцуулалт багасна.

Жолооч нараас түгээмэл гардаг бас нэг асуултын нэг бол "яагаад зарим очлуурыг жил бүхэн сольдог вэ?” юм.

Манайхан ихэвчлэн Хятадаас оруулж ирсэн очлуур тавиад тэр нь нэг жил яваад ирэх өвөл нь хүйтэнд машинаа асааж чадахаа больдог байдал давтагддаг нь ингэж асуухад хүргэдэг. Гадуур зарагддаг тэдгээр хуурамч очлуур нэг зуныг л элээнэ. Учир нь хуурамч очлуурын электродод ордог материалыг (зэс, никел, платин, иридиум, мөнгө гэх мэт) стандарт бусаар холиод хийдэг ажээ. Харин оригинал очлуурын электродыг 100 хувь иридиум материалаар хийдэг. Тиймээс машиндаа нэг удаа солиод 100,000 км хүртэл явахаар үйлдвэрээс нь ашиглалтын хугацааг нь тооцсон байдаг. Иридиум материалтай очлуур халуун их даадаг, тог дамжуулах чадвар илүү, шатамхайд удаан хайлж элэгддэг. -35-аас -45 градус хүйтэнд ч баталгаатай асна. Тиймээс өвөл болгон машин хөлддөг гэдэг буруу ойлголтыг халах хэрэгтэй.

Очлуурын тухай илүү дэлгэрэнгүйг ЭНД дарж авна уу.

1. Water Hawthorn-Усны долоогоно